هنر و هنرمند

آشنایی با سازهای زهی


آشنایی با سازهای زهی

شناخت ساز های زهی

 

سازهای زهی آن رده‌ای از سازها میباشند که در آن ها صدا از ارتعاش زه یا تار یا سیم ساخت می شود. معمولاً با زخمه زدن یا ضربه زدن و یا کشیدن کمانه یا آرشه بر روی این زه‌ها صدای دلخواه از ساز درمی‌آید. زه‌صداها یا سازهای زهی به دو دستهٔ زخمه‌ای و مرکب بخش می شوند.

 

ساختار سازهای زهی

اکثر قریب به اتفاق سازهای زهی – زخمه ای تشکیل شده اند از یک شکم در ته ساز، یک گردن یا «دسته» محل قرار گرفتن انگشتان دست چپ «که جز ساز عود، این قسمت «دستان» بندی –پرده بندی- شده هست»؛ و یک سر که گوشی های کوک در آنجا قرار گرفته اند. سیمها با تعداد گوناگون در ته ساز «یا حوالی ته شکم» به طریقی اثبات و به موازات طول ساز، شکم و گردن را طی کرده، دور گوشی ها پیچیده می شوند.

 

در برخی از سازهای زهی، شکم دو قسمتی هست «تار و کمانچه و…» و گاه بر روی یک یا هر دو قسمت آن پوست کشیده شده که غالباً از شکمبه گوسفند تهیه می شود. برخی از این سازهای زهی با انگشت و برخی با مضراب نواخته می شود. شکل مضراب در سازهای زهی متفاوت هست، گاه فلزی و گاه از جنس شاخ یا پلاستیک و بالاخره بعضی اوقات از پر مرغ هست.

 

سازهای زهی به دو دستهٔ زخمه‌ای و مرکب تقسیم می شوند.
سازهای زهی زخمه‌ای دسته‌ای از زه‌صداها میباشند که در آن ها با زخمه زدن با انگشت یا مضراب بر عامل مرتعش‌شونده صدا ساخت می شود.
سازهای زهی مرکب خانواده‌ای از زه‌صداها هست با محملی برای زه‌ها و تشدیدکننده‌ای که جزء جدایی‌ناپذیر ساز هست.

 

انواع سازهای زهی از نظر شیوهٔ نواختن

 

آشنایی با سازهای زهی

انواع سازهای زهی

– سازهای زهی زخمه‌ای

سازهای زهی زخمه‌ای با روشی نواخته می شوند که در آن با زخمه زدن با انگشت یا مضراب بر عامل مرتعش‌شونده صدا ساخت میشود. اکثر سازهای زهی زخمه‌ای از خانواده بربط‌ها میباشند ازجمله گیتار، گیتار بیس، سی‌تار، بالالایکا، بانجو، و ماندولین. اضافه بر سازهای زهی زخمه‌ای، گاه در سازهای کمانه‌ای نیز به جای کمانه کشیدن، سیم‌ها با انگشت سبابه کشیده می شوند که به این روش، اجرای زخمه‌ای pizzicato یا plucked گفته میشود.

 

در سازهای زهی نوعی اجرای زخمه‌ای وجود دارد که در آن از ناخن بهرهگیری می شود زخمه‌ای ناخنی finger nail pizzicato نامیده میشود. نوعی اجرای زخمه‌ای این نوع سازهای زهی که در آن زه با شدت به طرف بالا کشیده میشود و در بازگشت به دستهٔ ساز برخورد میکند زخمه‌ای شلاقی snap pizzicato یا Bartók pizzicato نام دارد. نوعی از اجرای زخمه‌ای نیز وجود دارد که با یکی از انگشتان دست چپ نواخته می شود و زخمه‌ای دست چپ نام دارد. سُرِش زخمه‌ای نوعی اجرای زخمه‌ای هست که در آن هم‌زمان با زخمه دست راست، دست چپ با حرکت بر دسته ساز به بالا و پایین سرانیده میشود.

سه تار:

یکی از سازهای زهی زخمه ای هست که شکل ظاهری آن مثل تار هست. با این تفاوت که شکم آن یک قسمتی، گلابی شکل و کوچکتر هست، سطح رویی کاسه سه تار نیز چوبی هست؛ سه تار امروزی چهار سیم دارد. خرک سه تار کوتاهتر از خرک تار بوده و دسته آن نیز از دسته تار نازکتر هست. سه تار فاقد «جعبه گوشی» هست و گوشی های چهارگانه آن، دو عدد در سطح جلویی انتهای دسته «سرساز» و دوتای دیگر درسطح جانبی چپ «درهنگام نواختن درسطح بالایی» کار گذاشته شده اند.

 

آشنایی با سازهای زهی

سه تار در قدیم، از سازهای زهی محلی بوده و در آن زمان سه سیم داشته است

 

سه تار، این نوع ساز زهی با ناخن انگشت اشاره «و گاه توأم با ناخن انگشت وسطی» دست راست نواخته می شود. به عبارت دیگر «مضراب» سه تار در واقع ناخن انگشتان نوازنده هست. و به همین دلیل و به علل اکوستیکی دیگر، صدای این ساز زهی ضعیف بوده، برای تکنوازی در جلوی جمعیت یا همنوازی در ارکستر مناسب نیست.

 

چنین به نظر می رسد که سه تار در قدیم، از سازهای زهی محلی بوده و در آن زمان سه سیم داشته هست «کلمه «سه تار» دلالت بر همین نکته می کند» ولی بعدها شهری شده و سیمی بر آن افزوده اند.

 

بم‌تاریا تارباس:

نوعی ساز زهی زخمه ای هست شبیه تار، که معمولاً دستهٔ آن چند سانتی‌متر بلندتر و کاسه طنینی آن اندکی پرحجم‌تر از تار هست. این نوع ساز زهی توسط علینقی وزیری برای بهرهگیری در ارکستر ابداع شده‌هست. کلنل وزیری چهار نوع صدا دهی برای تار ابداع کرده که از بین آن ها بم‌تار هنوز هم به کار میرود.

 

آشنایی با سازهای زهی

بم‌تار یا تارباس از سازهای زهی زخمه ای و شبیه تار می باشد

 

این ساز زهی سه رشته سیم دارد که قطر انها از سیم‌های رایج تار اکثر هست. بم‌تار مثل تار با فواصل چهارم و پنجم کوک میشود. از تفاوت‌های زیاد بم‌تار با تار صدای آن هست که یک اکتاو بم‌تر از تار هست. معمولاً پوست روی نقاره برداشته میشود و برای نوازندگی آن از مضراب‌هایی با جنس شا یا استخوان بهرهگیری می شود.

شور انگیز:

از سازهای زهی زخمه ای می باشد که شبیه به سه‌تار بوده و در آن به جای صفحهٔ چوبی از صفحه‌ای با ترکیب پوست و چوب بهرهگیری می شود. ساز شورانگیز سالها پیش برای نخستین بار به پیشنهادعلی تجویدی و توسط ابراهیم قنبری مهر ساخته شده بود.

 

آشنایی با سازهای زهی

ساز شورانگیز، از سازهای زهی زخمه ای

 

شورانگیز در واقع سه تاری هست که صفحه آن اضافه بر چوب، از قطعه‌ای پوست هم بهره میبرد و به همین علت طنین بیشتری دارد. صدای شورانگیز کمی بم تر از سه تار معمولی هست. سه تار شورانگیز معمولاً در دو اندازه کوچک و بزرگ ساخته میشود. انواع کوچک همانند سه تار معمولی چهار سیم دارند ولی اندازه‌های بزرگتر دارای شش سیم میباشند. یعنی دو سیم اول و دوم به صورت جفت بسته شده‌اند.

تنبور:

ساز تنبور از سازهای زهی زخمه ای هست که دارای شکمی گلابی و دسته ای دراز هست که بر روی آن از ۱۰ تا ۱۵ پرده بسته می شود. رویه جلویی شکم چوبی هست. دسته  ساز تنبورمانند سه تار، بر سر ساز متصل هست و سر در حقیقت، ادامه دسته هست که بر روی سطوح جلویی و جانبی آن، هر یک دو گوشی کار گذارده شده که سیم ها به دور آن ها پیچیده می شوند. سیمهای تنبور ۴ عدد و معمولاً به فاصله های گوناگون کوک می شده هست. این ساز زهی معمولاً بدون مضراب و با انگشت نواخته می شود.

 

آشنایی با سازهای زهی

ساز تنبور از سازهای زهی زخمه ای است که دارای شکمی گلابی شکل است

 

 چنانکه در تاریخ موسیقی ایرانی نوشته شده در قدیم سازی به نام تنبور وجود داشته و از آن انواع مختلفی ذکر کرده اند. مثلاً گفته شده که فارابی تئوری دان مشهور موسیقی ایران، تنبور بغدادی و تنبور خراسان را دستان بندی کرده هست. این ساز از دسته سازهای شهری هست.

گیتار بیس:‏

ساز گیتار بیس نیز از سازهای زهی هست که صدایش به وسیله یک تقویت کننده الکتریکی «آمپلیفایر» تقویت میشود.

 

آشنایی با سازهای زهی

گیتار بیس از سازهای زهی می باشد که معمولا دارای ۴ سیم می باشد

 

این ساز زهی که برای ساخت صداهایی با فرکانس و تن پایین بهرهگیری میشود، از نظر ظاهری بسیار شبیه به گیتار الکتریک می‌باشد با این تفاوت که بدنه بزرگ‌تری دارد، دسته و میزان‌بندی‌اش بلندتر هست، و معمولاً دارای چهار سیم «گاهی پنج یا شش» می‌باشد که از نظر تن یک اکتاو پایین‌تر از گیتار الکتریک، در محدوده بیس کوک میشود.

 

– سازهای زهی کمانه‌ای

دسته‌ای از سازهای زهی که زه‌های آن‌ها با بهرهگیری از آرشه یا کمانه به صدا درمی‌آید سازهای کمانه‌ای نام دارند. عمل به صدا درآوردن زه‌های سازهای کمانه‌ای با کمانه را کمانه‌کشی میگویند. ویولن و کمانچه مشابه‌ای از سازهای زهی کمانه‌ای میباشند.

 

در سازهای زهی کمانه ای اگر حرکت کمانه از نوک به سمت پاشنه باشد به آن کمانه‌کشی چپ و اگر حرکت کمانه از پاشنه به سمت نوک باشد به آن کمانه‌کشی راست میگویند. گاه به هنگام نواختن به جای زه کمانه از چوب کمانه بهرهگیری میشود که به آن اجرای چوب‌کمانه‌ای col legno می گویند. اجرای چوب‌کمانه‌ای به دو صورت زنشی battuto «با زدن چوب کمانه بر روی سیم‌ها» یا کششی tratto «با کشیدن چوب کمانه بر روی سیم‌ها» انجام می شود. به هنگام نواختن، پس از گذری که به شکل زخمه‌ای یا هر شیوهٔ دیگری اجرا میشود، برای برگشت به کمانه‌کشی دستوری به نوازندگان داده میشود. این دستور با واژه «باکمانه» coll’arco یا arco بیان می شود.

 

ویولن

از ساز های زهی و آرشه‌ای هست. ویولن کوچک‌ترین عضو سازهای زهی-آرشه‌ای هست. برای نواختن معمولاً روی شانه چپ قرار می گیرد و با آرشه که در دست راست نوازنده‌هست نواخته میشود. کوک سیم‌های ویولن از زیر به بم به ترتیب: می «سیم اول»، لا «سیم دوم»، ر «سیم سوم»، سل «سیم چهارم».

 

آشنایی با سازهای زهی

ویولن کوچک‌ترین عضو سازهای زهی-آرشه‌ای است

 

مثل تعداد زیادی از سازهای موسیقی کلاسیک ویولن نیز برای موسیقی محلی در سراسر جهان مورد بهرهگیری قرار گرفت. در اواخر دوره رنسانس بهبود فراوانی در شدت صدا، چابکی ساز و رنگ صدای ویولن بویژه در ایتالیا ایجاد شد، تا جایی که نه تنها در موسیقی کلاسیک بلکه در موسیقی‌های محلی نیز بسیار مورد دقت نوازندگان قرار گرفت.

 

کمانچه

یکی از سازهای زهی ایرانی و موسیقی خاور زمین هست. این ساز اضافه بر شکم، دسته و سر، در انتهای پایینی ساز، پایه‌ای دارد که روی زمین یا زانوی نوازنده قرار می گیرد.

 

آشنایی با سازهای زهی

کمانچه یکی از سازهای زهی ایرانی است

 

این ساز جزو دسته سازهای زهی کمانه‌ای هست. کمانچهٔ امروزی دارای ۴ سیم می‌باشد. کمانچه در زمان قدیم تنها سه سیم داشته و پس از ورود ویولن به ایران به تقلید از آن سیم چهارم به آن افزوده شده‌هست. این سیم‌ها به موازات درازای ساز گستردگی دارد و آوای آن خیلی خوش و دلکش اما کمی اصطلاحا تودماغی می‌باشد. این ساز زهی می تواند آواهای گوناکون بسیاری را برآرد.

 

– سازهای زهی ضربه‌ای

در سازهای زهی ضربه ای ، صداها با ضربه زدن بر روی زه یا سیم ایجاد میشوند. پیانو و سنتور از مشابه سازهای زهی ضربه‌ای میباشند. در سازهای زهی کمانه‌ای گاه اجرای چوب‌کمانه‌ای به صورت زنشی «با زدن چوب کمانه بر روی سیم‌ها» انجام میشود که این نوع اجرا را می توان نوعی نواختن ضربه‌ای به‌شمار آورد.

 

سنتور:

ردپای تاریخی این ساز کهن در حجاریهای قدیمی آشور و بابل «۶۶۹ گذشته از میلاد» دیده می شود. سنتور در تعداد زیادی از کشور های جهان همچون انگلیس، یونان، کشور آلمان، چین، مجارستان، چک، اسلواکی، بلاروس و سوئیس به شکل های گوناگون ساخته و نواخته می شود.

 

آشنایی با سازهای زهی

سنتور ساز زهی کوبه‌ای موسیقی ایرانی است

سنتور سازی زهی مضرابی هست. وصعت صوتی آن حدود سه اکتاو و جعبۀ صوتی آن از جنس چوب و به شکل ذوذنقۀ متساوی الساقین هست. این جعبه از دو صفحۀ ذوذنقه ای که در زیر و روی ساز قرار دارند و چهار کلاف که در نقش دیواره های ساز، صفحه های ذوذنقه ای رو و زیر ساز را به هم متصل می نماید تشکیل می شود. در کلاف سمت چپ سنتور، سیم گیرهایی در دسته های چهارتایی قرار دارند که سیمهای فلزی پس ازبسته شدن به آن ها و گذر از روی خرکهایی که بر صفحۀ رویی ساز قرار دارند طول ساز را طی کرده و به گوشیهایی که در کلاف سمت راست ساز قرار دارند بسته می شوند. برای نواختن آن از دو مضراب چوبی بهرهگیری می شود.

بعضی ساخت سنتور را به ابونصر فارابی نسبت می دهند که مثل بربط، ساز دیگر ایرانی بعدها به خارج برده‌شد. از نوازندگان مشهور  ساز سنتور می توان از فرامرز پایور، پشنگ کامکار، پرویز مشکاتیان، نادر سینکی، اردوان کامکار نام برد.

 

پیانو

ساز پیانو نیز از سازهای زهی ضربه ای می باشد. ساز پیانو در سال ۱۷۰۹ توسط بارتولومئو کریستوفری «۱۶۵۵- ۱۷۳۰» از روی سازی به نام هارپسیکورد ساخته شد. پیانو بیشترین وسعت صوتی را در میان سازهای زهی رایج دارد «حدود هفت اکتاو» و جعبۀ صوتی بسیار بزرگی دارد که سیمها و چکشهای متعددی در آن تعبیه شده هست. با فشردن کلیدهایی که خارج از جعبه صوتی و روبروی نوازنده تعبیه شده، چکشهای داخل جعبۀ صوتی ساز «که متصل به این کلیدها میباشند» به حرکت درآمده و به سیمها اصابت می‌کنند و صدا ساخت می شود.

 



نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن